( على عليه السّلام ) به ارث برده بود ؛ او نيز محمد بن على عباسى را جانشين خود كرد و محمد بن على ، پسرش ابراهيم امام را . از اين‌رو جانشينى را در بنى عباس اثبات مىكنند » . « 1 » حتى شهرستانى معتقد است كه ابو مسلم خراسانى در آغاز كيسانى بوده است ، ولى بعد از اين‌كه عباسيان پيروز شدند ، مشروعيت خود را بر جانشينى جدشان عباس ، از رسول خدا صلّى اللّه عليه و إله بنا نهادند . واپسين نمود سياسى - اجتماعى كيسانيان را مىتوان در قيام عبد الله بن معاويه - از تبار جعفر طيار - جست ؛ چنان‌كه شهرستانى مىگويد : « عده‌اى از كيسانيان معتقد به جانشينى عبد الله بن عمرو كندى بودند و آن‌گاه كه از او كذب و خيانت مشاهده كردند ، به امامت عبد الله بن معاوية بن عبد الله بن جعفر طيار قائل شدند . . . ميان اصحاب عبد الله بن معاويه و اصحاب و پيروان محمد بن على اختلاف شديدى در امامت بود » . « 2 » بعد از كيسانيه دومين فرقه‌اى كه در صحنه سياسى و اجتماعى فعال بود ، فرقه زيديه است كه بعد از قيام زيد ايجاد شد و سياسىترين فرقه شيعه بوده است و از همه فرقه‌هاى شيعه به اصول اهل‌سنت نزديك‌تر بود ؛ چنان‌كه فرقه بتريه زيديه افزون بر پذيرش خلافت ابو بكر و عمر و عثمان ، عايشه طلحه و زبير را نيز تكفير نمىكردند . « 3 » بدين‌لحاظ تعداد زيادى از فقهاى اهل‌سنت قيام محمد نفس زكيه را - كه زيدى بود - تاييد مىكردند . « 4 » مسعر بن كدام - از بزرگان مرجئه - به ابراهيم ، برادر محمد نفس زكيه ، نامه نوشته بود كه به كوفه بيايد . « 5 » ابو حنيفه ، امام مذهب حنفى ، در قيام محمد نفس زكيه شركت داشت و مردم را به يارى او تشويق مىكرد . « 6 » سعد بن عبد الله اشعرى قمى در مورد فرقه « زيديه بتريه » مىگويد : « آنان ولايت على عليه السّلام را با ولايت ابو بكر و عمر مخلوط كرده‌اند » . « 7 » به‌ويژه اين‌كه در اصول دين ،

--> ( 1 ) . ابو الفرج اصفهانى . همان ، ص 123 . ( 2 ) . شهرستانى . همان ، ص 135 . ( 3 ) . همان ، ص 142 . ( 4 ) . ابو الفرج اصفهانى . مقاتل الطالبيين ، منشورات الشريف الرضى ، قم ، 1416 ه ، ص 247 . ( 5 ) . همان ، ص 314 . ( 6 ) . همان . ( 7 ) . اشعرى ، سعد بن عبد الله ، المقالات و الفرق ، مركز انتشارات علمى و فرهنگى ، تهران ، ط دوم ، 1360 ه ، ص 10 .